Giffen Malı: Fakirleştikçe Daha Çok Alınan Mal

İktisadi olarak satın alma gücü ile desteklenen isteğe talep denilmektedir. Bu bağlamda talep ve istek farklı anlamlara gelmekte olup, bir isteğin talep olarak nitelendirilebilmesi için yeterli satın alma gücü ile destekleniyor olması gerekmektedir. Bununla birlikte tüketicinin belirli bir dönemde satın almak istediği mal miktarını etkileyen birçok unsur bulunmaktadır. Bu unsurların başında malın fiyatı gelmektedir. Malı elde etmek için ödenmesi gereken para miktarı demek olan fiyat arttığı takdirde, ceteris paribus, tüketicinin satın almak istediği ve satın alma gücüne sahip olduğu mal miktarı azalır.

Tam tersi durumda fiyat azaldığı takdirde satın almak istenilen mal miktarı artar. Tüketicinin satın almak istediği mal miktarını etkileyen ikinci unsur sahip olunan gelir düzeyidir. Tüketicinin geliri arttıkça diğer şeyler sabit iken satın almak istediği mal miktarı malın türüne göre artar veya azalır. Talebi gelirle aynı yönde değişen mallar normal mal olarak tanımlanmaktadır. Talebi gelirle ters yönde değişen mallar ise düşük mal kategorisindedir. Tüketicinin satın almak istediği mal miktarını etkileyen üçüncü unsur ise ikame mallar ile tamamlayıcı mallardan oluşan diğer malların fiyatlarıdır. İkame malların fiyatları tüketicinin talep ettiği mal miktarı ile aynı yönlü değişirken tamamlayıcı malların fiyatları ile ters yönlü değişmektedir. Örneğin; çayın ikamesi olarak kabul edilen kahve fiyatları arttığı takdirde çaydan talep edilen miktar paralel olarak artmakta iken tamamlayıcı olan şeker fiyatı arttığı takdirde talep edilen çay miktarı da tersin yönde azalmaktadır. Tüketicinin satın almak istediği mal miktarını etkileyen son unsur olarak tüketicinin zevk ve tercihleridir. Tüketicinin zevk ve tercihleri çayın lehine değiştiği takdirde, diğer şeyler sabit iken, tüketicinin almak istediği çay miktarı artar veya tam tersi olur. Tüm bu ifade edilenler ile birlikte iktisadi olarak talep fonksiyonu malın fiyatı dışındaki değişkenlerin sabit olduğu varsayılarak oluşturulurken malın fiyatındaki değişme ile o maldan talep edilen miktar arasındaki ters yönlü ilişki ise talep kanunu olarak nitelendirilmektedir.

Talep kanunu olarak nitelendirilmesinin sebebi gerçek hayatta tersine rastlanılmaması durumu olarak görülmesine rağmen, talep kanununa aykırılık gösteren birçok iktisadi olgu günümüzde pek çok iktisatçı tarafından kabul görmektedir. Söz konusu olgular giffen malları, gösteriş tüketimi mallar, züppe etkili mallar, bandwagon etkili mallar olarak sıralanabilir.

Giffen mallar, Robert Giffen tarafından 19’uncu yüzyılda İngiliz işçi sınıfı ailelerin tüketim davranışlarının yani ekmek fiyatlarındaki artışa rağmen ekmek tüketimlerini artırması geleneksel talep kanununa aykırılık gösterdiğini tespit etmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda iktisat bilimde getirdiği en önemli sonuçlardan birisinin bazı malları talep eğrisinin pozitif eğimli olabileceği, fiyatta arttıkça satın alınan mal miktarının da artabileceği olgusudur. Bununla birlikte T.Veblen tarafından “Aylak Sınıfın Teorisi” isimli eserinde ileri sürülen bir görüşe göre bazı malların asli özellikleri nedeni ile değil, çevreye karşı gösteriş yapmak amacıyla satın alınıldığıdır. “Gösteriş tüketimi mallar” veya “Veblen mallar” olarak bilinen bu mallarda pozitif eğimli bir talep eğrisine sahiptir. Talep kanununa aykırı olgulardan bir diğeri züppe etkili mallardır. Varlıklı insanların düşük gelirli insanlardan farklılaşmak amacıyla fiyatı düşen bir mala taleplerinin azalması olarak tanımlanmaktadır. Snop etkisi olarak da ifade edilen bu olgu genellikle prestij ve statü ile ilişkilendirilen ürünlerde görülmektedir. Talep kanuna aykırı olgulardan sonuncusu başkalarından geri kalmama etkisi olarak ifade edilen Bandwagon etkisidir. Bir ürün veya hizmetin popüler hale gelmesi ile beraber daha fazla insanın o ürün veya hizmeti tercih etmeye başlaması durumunu ifade eder. Çoğunlukla sosyal onay arzusuyla bağlantılı olan bu durum, insanların toplum içerisinde kabul görmek ve dışlanmamak amacıyla popüler olan şeylere yönelmesidir.